ჯერ კიდევ IV საუკუნეში გაქრისტიანებულ მირიან მეფეს, წმინდა ნინოს რჩევით, აქ პირველი ეკლესია აუშენებია, რომელიც V საუკუნეში ვახტანგ გორგასალმა ბაზილიკად გადააკეთა. XI საუკუნეში დაზიანებული ბაზილიკის ადგილზე ქართლის კათოლიკოსმა, მელქისედეკმა ახალი ტაძარი ააგო. მან ხუროთმოძღვრად არსუკისძე მიიწვია, რომლის სახელიც ორგანაა ამოკვეთილი. მშენებლობა 1010 წელს დაიწყო და 1029 წელს დამთავრდა. არსებობის განმავლობაში, სვეტიცხოველი არაერთხელ გადააკეთეს.

იცოდით თუ არა, რომ...

1. როგორც „ქართლის ცხოვრება“ და „მოქცევაი ქართლისაი“ გადმოგვცემს, მცხეთელი ელიოზი და კარსნელი ლონგინოზი დასწრებიან ქრისტეს წამებას იერუსალიმში და მისი კვართით დაბრუნებულან მცხეთაში. აქ ელიოზს დახვედრია მისი და - სიდონია, რომელსაც გულში ჩაუკრავს ეს ძვირფასი რელიქვია და მღელვარებისაგან იქვე განუტევებია სული. სიდონია ქრისტეს კვართით ხელში დაუსაფლავებიათ. მოგვიანებით, მის საფლავზე ამოსულა ლიბანის კედარი. IV საუკუნეში, ქრისტიანობის მიღების შემდეგ, მირიან მეფის ბრძანებით, ეს ხე მოუჭრიათ, რათა სიდონიას საფლავზე ქრისტიანული ეკლესია აეგოთ. მშენებლობისას ერთ-ერთი სვეტი ვერ ასწიეს, მაგრამ, წმინდა ნინოს ლოცვით, ის თავად ამაღლდა, გაბრწყინდა და მისგან მირონმა დაიწყო გადმოდინება. სწორედ ამიტომ დაერქვა ტაძარს „სვეტიცხოველი“, რაც ქართულად „ცოცხალ სვეტს“ ნიშნავს.

2. ხუროთმოძღვარ არსუკისძის სახელი ამოკვეთილია ორგან: ტაძრის აღმოსავლეთ ფასადზე, შუა თაღს ქვემოთ, მედალიონებში და ჩრდილოეთ ფასადის მთავარი სარკმლის ზემოთ, ორ ქვაზე, რომელთა შორის ჩასმულია მესამე ქვა, ხელისა და გონიოს რელიეფური გამოსახულებით. წარწერა ასეთია: „ხელი მონისა არსუკისძისაი. შეუნდვეთ.“

3. არსუკისძემ გამოიყენა ძველი სვეტიცხოვლის ცალკეული ნაწილები, რათა სრულიად ახალი, დამოუკიდებელი ნაგებობა შეექმნა, რაც მოწმობს მთელი იმდროინდელი ქართული ხუროთმოძღვრების სიდიადესა და თავად არქიტექტორის შესანიშნავ ნიჭს, დიდ პრაქტიკულ გამოცდილებასა და ოსტატობას.

4. 1283 წელს ტაძარი მიწისძვრამ დააზიანა.

5. XV საუკუნის დასაწყისში მეფე ალექსანდრე დიდმა ტაძარი კაპიტალურად შეაკეთებინა.

6. 1813 წლის 30 ოქტომბერს ექზარქოს ვარლაამის დროს განახლებულ იქნა სვეტიცხოვლის კარიბჭე, რასაც ადასტურებს ეპიგრაფიკული წარწერა.

7. 1826 წლის 1 მაისს ჩამოიქცა სვეტიცხოვლის გალავანში არსებული სამრეკლო, ნანგრევებში მოყვა გალავნის კედელთან მდგარი საცხოვრებელი სახლი, რის შედეგადაც დაიღუპა 8 წლის ბავშვი.

8. 1900-იან წლებში შედგა საგანგებო კრება, რომელსაც ესწრებოდნენ ქართველი არქიტექტორები და სასულიერო პირები. კრებაზე გადაწყდა, რომ ტაძარი თლილი ქვით გადაეხურათ.

9. სვეტიცხოვლის გუმბათის ყელში 16 სარკმელია.

10. სვეტიცხოველი განვითარებული შუა საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების სტილის ერთ-ერთი ფუძემდებელი ძეგლია.

11. XI საუკუნეში ტაძარი მთლიანად მოხატული იყო. ამ ხანის მხატვრობის მცირე ფრაგმენტებია შემორჩენილი. ახლანდელი მოხატულობა XVI, XVII და შესაძლოა XVIII საუკუნეებისაც იყოს. განახლებულია XIX საუკუნეში.

12. არქეოლოგიური მასალებით დასტურდება, რომ განსასვენებელი სვეტიცხოვლის ადგილას ჯერ კიდევ პირველი ეკლესიის აგებამდე არსებობდა. უცნობია იმ პირთა ვინაობა, თუ ვინ იკრძალებოდა IV საუკუნემდე, თუ არ ჩავთვლით სიდონიას, ვინც ამ ადგილას უფლის კვართთან ერთად დაასაფლავეს.

13. პირველი ცნობა სვეტიცხოველში დაკრძალვის შესახებ ვახტანგ გორგასალს უკავშირდება. ოფიციალურად, სწორედ ის დაიკრძალა პირველი ტაძარში.

14. ტაძრის ეზოში, გალავნის სამხრეთით დგას მელქისედეკ კათალიკოსის სასახლე, რომელიც XI საუკუნით თარიღდება.

15. სწორედ სვეტიცხოველს ეძღვნება ერთ-ერთი უდიდესი ქართული წიგნი —კონსტანტინე გამსახურდიას „დიდოსტატის მარჯვენა“, რომელიც მეოცე საუკუნის ქართული ლიტერატურის მშვენებადაა მიჩნეული. იგი თარგმნილია მსოფლიოს მრავალ ენაზე.