გაერთიანებული ფეოდალური საქართველოს პირველმა მეფემ, ბაგრატ III ბაგრატიონმა ყველა ქართული მიწა (გარდა თბილისისა) გააერთიანა და სწორედ ერთიანობის სიმბოლოდ ქუთაისში, რომელიც 978–1122 წლებში საქართველოს დედაქალაქი იყო, ააგო საკათედრო ტაძარი გრანდიოზული. არქიტექტორის სახელი შემონახული არ არის. სამწუხაროდ, ბაგრატის ტაძარს არაერთხელ შეეხო მტრის მახვილი.

იცოდით თუ არა, რომ...

1. ტაძრის აგებიდან ცოტა ხანში, ჩრდილო-დასავლეთის კუთხეში დასავლეთიდან მიაშენეს სამსართულიანი საცხოვრებელი კოშკი, სამივე სართულში თითო ოთახით, ბუხრებით და თახჩებით. სავარაუდოდ ამ კოშკში ქუთათელი ეპისკოპოსი ცხოვრობდა. ცალკეული სამუშაოები ტაძარზე 1008 წლამდე გაგრძელდა. 1020-იან წლებში კი ტაძარს მიაშენეს დასავლეთისა და სამხრეთის კარიბჭეები.

2. როგორც დავით აღმაშენებლის უცნობი ისტორიკოსი წერს, გიორგი მეორეს დროს თურქები საქართველოს შემოესივნენ და ქალაქი ქუთაისი გადაწვეს. ბუნებრივია, ქუთაისის დაწვის დროს მტერმა ბაგრატის ტაძარიც დააზიანა. XI საუკუნეში თურქთაგან გადამწვარი და აოხრებული ქუთაისის განახლება დავით აღმაშენებლის დროს მოხდა. სავარაუდოდ, აღორძინება ბაგრატის ტაძარსაც შეეხებოდა.

3. ბაგრატის ტაძრის როლი არც მომდევნო საუკუნეებში დაკნინებულა, სწორედ აქ ადგამდნენ გვირგვინს მეფეებს. ბაგრატის ტაძარში აკურთხეს დავით რუსუდანის ძე ჯერ საქართველოს მეფედ, შემდეგ — დასავლეთ საქართველოს მეფედ.

4. 1510 წელს იმერეთში შემოჭრილ ოსმალებს იმერეთის მეფე ბაგრატ III წინ ვერ აღუდგა, ოსმალებმა დაწვეს ქუთაისი, გელათის მონასტერი და ბაგრატის ტაძარი.

5. ბაგრატის ტაძრისათვის განსაკუთრებით საბედისწერო გამოდგა მე-17 საუკუნე, როდესაც ოსმალებმა ბაგრატის ტაძარს ოთხივე კუთხეში თოფის წამალი ჩაუწყეს და ააფეთქეს — ჩამოიქცა გუმბათი და შეირყა კედლები, ტაძრის მოკაზმულობა და მარმარილოს პერანგი მოხსნეს და ოსმალეთში წაიღეს. 1740 წელს ტაძრის დარჩენილი ნაშთები ოსმალებმა იარაღის საწყობად აქციეს.

6. ოსმალებისაგან თითქმის მორღვეულ ტაძარს საბოლოო დაზიანება რუსთა კორპუსის გენერალმა ტოტლებენმა მიაყენა 1770 წელს. ქუთაისის ციხის ოსმალთაგან გამოსახსნელად სოლომონ პირველის ქართული ჯარი ყველა ღონეს ხმარობდა, რა დროსაც მის დასახმარებლად მოვიდა გენერალი ტოტლებენი. მან არ გაიზიარა სოლომონ პირველის მიერ შემუშავებული საბრძოლო გეგმა, ციხის გაძარცვით აჟიტირებულმა ტოტლებენმა, ზარბაზნები ქუთაისის ციხის მიმდებარედ განალაგა მწვანეყვავილას კონცხზე და იქიდან დაუწყო სროლა, რამაც ბაგრატის ტაძრის ისედაც სავალალო მდგომარეობაში მყოფი აღმოსავლეთის კედელი კიდევ უფრო დააზიანა.

7. სავარაუდოდ, 1770 წლიდან სოლომონ პირველმა ტაძრის სამხრეთ კარიბჭეში ეკლესია მოაწყობინა (იმდროინდელია აქ შემორჩენილი მოხატულობაც), დაახლოებით, ამ პერიოდის უნდა იყოს აგებული სამიარუსიანი სამრეკლოც.

8. მეოცე საუკუნის დასაწყისში იმერეთის ეპისკოპოსის, გაბრიელის თაოსნობით, ქუთაისში შედგა ჯგუფი, რომელიც ყველანაირად ცდილობდა, დაეცვა ბაგრატის ტაძრის ნანგრევები საბოლოო განადგურებისაგან. მათ ტაძარს ქვის ღობე შემოავლეს, ვინაიდან ადგილობრივი მოსახლეობა თვითნებურად იტაცებდა და ეზიდებოდა ტაძრის ქვებს მშენებლობისთვის.

9. 1911–1913 წლებში იმერეთის ეპისკოპოსმა ნანგრევებში განაახლა წირვა-ლოცვა, რისთვისაც სამხრეთი კარიბჭე მცირე სამლოცველოდ გადაკეთდა.

10. 1930 წელს ხელოვნების ძეგლებისა და სიძველეთა დაცვის კომიტეტმა საგანგებოდ გამოყო სახსრები ბაგრატის ტაძრის ნაშთების გასამაგრებლად.

11. პეტრე ჭაბუკიანი იყო პირველი, ვინც მიწისაგან გაასუფთავა ბაგრატის ტაძარი. 1933 წელს მან აღმოაჩინა მიწაში ჩამარხული სამრეკლოს კარები და ივარაუდა, რომ ტაძრის ძირითადი ნაწილიც მიწაში უნდა ყოფილიყო ჩამარხული. გათხრებმა იმედები არ გააცრუა და გაწმენდისთანავე გამოჩნდა ბაგრატის ტაძრის უდიდესი ნაწილი.

12. 1952 წლიდან ბაგრატის ტაძარზე დაიწყო მასშტაბური სარეკონსტრუქციო სამუშაოები. რკინაბეტონისა და ცემენტის ხსნარისა და ძველი ქვების გამოყენებით განხორციელდა ტაძრის შენობის ძირითადი ნაწილის რეკონსტრუქცია და შეიკრა შენობის დაშლილი ტანი. ახალი ქვის წყობა მკვეთრად გამორჩეული იყო, თუმცა აშენებული გახლდათ იგივე ქვით, რათა შესაბამისობაში ყოფილიყო მთლიან კონსტრუქციასთან. მას შემდეგ სხვადასხვა სამუშაო ტაძარს არაერთხელ ჩაუტარდა.

13. 2009 წლის აგვისტოს დასაწყისში ბაგრატის ტაძარში წარმოებული არქეოლოგიური გათხრების შედეგად, აღმოაჩინეს მდიდრული სამარხი, რომელიც დიდგვაროვან ქალბატონს ეკუთვნოდა. გამოთქმული მოსაზრებით, სამარხი შესაძლოა ეკუთვნოდეს აფხაზთა მეფის, ლეონ II-ის დედას, ხაზართა ხაკანის ასულს.